پیش از هرچیز توجه خوانندگان را به یک نکته مهم جلب میکنم. این نکته مهم در کلیه نوشته «وبلاگ» بکار گرفته شده است. برای آن که از ازدیاد پانویسهای طولانی و موضوعاتی که باید در مورد آنها توضیح جانبی داد ازجمله:
نامها و مکانها، اصطلاحات متدوال... و بسیار دیگر، جلوگیری شود؛ نکته مورد نظر:
پیش از هرچیز توجه خوانندگان را به یک نکته مهم جلب میکنم. این نکته مهم در کلیه نوشته «وبلاگ» بکار گرفته شده است. برای آن که از ازدیاد پانویسهای طولانی و موضوعاتی که باید در مورد آنها توضیح جانبی داد ازجمله:
نامها و مکانها، اصطلاحات متدوال ... و بسیار دیگر، جلوگیری شود؛ نکته مورد نظر:
با رنگ متفاوت از زمینه اصل، و
با حروف کژ، و در پارهای از مواقع،
با خط زیرین مشخص شده است.
خواننده درصورت تمایل به آگاهی بیشتر میتواند بر روی واژه، اصطلاح، نام و یا ... "کلیک" کند تا به «ویکی پدیا» رفته و بر آگاهی خود کمی بیافزاید.
مثلاً اگر شما بر روی نام سلطان محمود غزنوی که به صورت «سلطان محمود غزنوی»
نوشته شده است، "کلیک" کنید، صفحه مورد دلخواه شما باز خواهد شد.
فهرست مطالب در «پراکنده 14»
1. عقل، علم، اخلاق و امر متعالی
عقل، علم، اخلاق و امر متعالی
پرسش از اینکه آیا عقل، علم و اخلاق میتوانند
انسان را از امر متعالی
بینیاز سازند، در ظاهر پرسشی فلسفی درباره مبانی سعادت، معنا و رستگاری است. با
این حال، این صورتبندی یک پیشفرض مهم را در خود پنهان میکند:
اینکه سرنوشت انسان عمدتاً به کیفیت
باورها، فضیلتها و انتخابهای فردی او وابسته است. در نتیجه، مسئله در سطح آگاهی
فردی طرح میشود و نه در سطح شرایط تاریخی و اجتماعیای که همین آگاهی را شکل میدهند.
اما تجربه تاریخی نشان میدهد که پیش از
طرح پرسش از "درستی"
یا "نادرستی"
باورها، باید از بستر اجتماعی تولید آنها سخن گفت.
هیچ عقلی خارج از تاریخ نمیاندیشد، هیچ علمی بیرون از نهادهای اجتماعی تولید نمیشود و هیچ نظام اخلاقی مستقل از مناسبات قدرت و منافع اجتماعی شکل نمیگیرد. از این رو، مسئله بنیادی نه این است که انسان به عقل، علم، اخلاق یا امر متعالی نیاز دارد یا ندارد؛ بلکه این است که این مفاهیم چگونه تعریف میشوند، چه کسانی آنها را تعریف میکنند و در خدمت چه نظم اجتماعی قرار میگیرند.
این نکته هنگامی روشنتر میشود که به
تاریخ جهان مدرن بنگریم. اگر عقل، علم و اخلاق به خودی خود ضامن آزادی و سعادت بودند،
انتظار میرفت پیشرفتهترین جوامع علمی و عقلانی، عادلانهترین و انسانیترین
جوامع تاریخ نیز باشند. اما واقعیت تاریخی مسیر دیگری را نشان میدهد. سده نوزدهم
که دوران گسترش دانشگاهها، علوم جدید، صنعت و عقلانیت اداری بود، همزمان عصر
استعمار جهانی نیز محسوب میشود. همان تمدنی که از آزادی، پیشرفت و حقوق انسان سخن
میگفت، بخش بزرگی از جهان را تحت سلطه نظامهای استعماری قرار داده بود.
استعمار نه محصول جهل، بلکه حاصل پیوند
دانش، فناوری، قدرت سیاسی و منافع اقتصادی بود. بسیاری از نظریههای علمی رایج آن دوره
نیز در خدمت مشروعیتبخشی به نابرابریهای نژادی و فرهنگی قرار گرفتند و سلطه را
امری طبیعی و حتی ضروری جلوه دادند.
این تناقض در قرن بیستم ابعاد هولناکتری
یافت. دو جنگ جهانی، اردوگاههای مرگ، نسلکشیهای سازمانیافته و توسعه سلاحهای
کشتار جمعی، همگی در جوامعی رخ دادند که در زمره پیشرفتهترین جوامع علمی و صنعتی
زمان خود قرار داشتند.
آنچه این وقایع را ممکن ساخت، فقدان دانش
یا کمبود عقلانیت نبود؛ بلکه قرار گرفتن دانش و عقلانیت در چارچوب دستگاههای
سیاسی، نظامی و اقتصادیای بود که اهداف خاصی را دنبال میکردند. به بیان دیگر،
تاریخ نشان داد که عقل میتواند همان اندازه که در خدمت رهایی قرار میگیرد، در
خدمت سلطه نیز قرار گیرد.
از همینجا میتوان به محدودیت استدلالی
دیگر در متن رسید. متن میکوشد اخلاق را به عنوان نیرویی معرفی کند که میتواند
عقل و علم را مهار کند و به آنها جهت انسانی ببخشد. اما این پاسخ نیز پرسش بنیادیتری
را بیپاسخ میگذارد!
خود اخلاق از کجا میآید؟ تاریخ نشان میدهد که تقریباً همه نظامهای
سلطهگر خود را اخلاقی میدانستهاند. استعمارگران از «وظیفه تمدنسازی» سخن میگفتند، مدافعان
بردهداری از «نظم
طبیعی» دفاع میکردند و نظامهای تبعیضآمیز خود را حافظ ارزشهای
اخلاقی جامعه معرفی میکردند. بنابراین صرف ارجاع به اخلاق نمیتواند راهحل مسئله
باشد، زیرا خود اخلاق نیز درون ساختارهای اجتماعی و تاریخی شکل میگیرد و میتواند
هم در خدمت آزادی و هم در خدمت سلطه قرار گیرد.
در این نقطه، موضوع اصلی از عقل، علم و
اخلاق به قدرت منتقل میشود.
آنچه سرنوشت جوامع را تعیین میکند، صرفاً
میزان دانش یا فضیلت افراد نیست، بلکه نحوه توزیع و سازمانیافتگی قدرت است. بسیاری از بحرانهای بزرگ تاریخ نه حاصل
کمبود آگاهی، بلکه نتیجه تمرکز قدرت، نابرابری ساختاری و سلطه نهادهایی بودهاند
که توانستهاند دانش، اخلاق و حتی حقیقت را در جهت منافع خود سازماندهی کنند. از
این رو، هر بحثی درباره سعادت، عدالت و معنای زندگی که مسئله قدرت را نادیده
بگیرد، بخش تعیینکنندهای از واقعیت اجتماعی را از قلم انداخته است.
همین مسئله درباره امر متعالی نیز صدق میکند.
معمولاً چنین تصور میشود که پرسش اصلی، وجود یا عدم وجود یک حقیقت فراطبیعی است.
اما در سطح جامعهشناختی، پرسش مهمتر به کارکرد اجتماعی این باورها مربوط میشود.
تاریخ نشان میدهد که باورهای دینی گاه الهامبخش بزرگترین جنبشهای عدالتخواهانه
بودهاند و گاه در خدمت تثبیت نظمهای نابرابر قرار گرفتهاند. بنابراین، اهمیت
اجتماعی امر متعالی نه فقط در محتوای اعتقادی آن، بلکه در نحوه پیوند آن با
نهادهای اجتماعی، مناسبات قدرت و کنش جمعی نهفته است.
در نتیجه، صورتبندی اولیه مسئله نیازمند
بازنگری است. پرسش اساسی این نیست که آیا عقل، علم و اخلاق انسان را از امر متعالی
بینیاز میکنند یا خیر. چنین پرسشی همچنان در سطح باورهای فردی باقی میماند.
پرسش بنیادیتر آن است که چه شرایط تاریخی و اجتماعی تعیین میکنند عقل چگونه
فهمیده شود، علم در اختیار چه نیروهایی قرار گیرد، اخلاق از چه منافع و ارزشهایی
دفاع کند و امر متعالی چه نقشی در سازماندهی حیات جمعی ایفا نماید.
از این دیدگاه، تاریخ نه پیروزی مطلق عقل
را تأیید میکند و نه ضرورت مطلق امر متعالی را. آنچه تاریخ آشکار میسازد این است
که هیچیک از این حوزهها به خودی خود ضامن آزادی، عدالت یا رستگاری نیستند. عقل
میتواند به ابزار نقد سلطه تبدیل شود یا در خدمت آن قرار گیرد؛ علم میتواند رنج
انسان را کاهش دهد یا ابزار ویرانی شود؛ اخلاق میتواند از کرامت انسان دفاع کند
یا نابرابری را مشروعیت بخشد؛ و امر متعالی میتواند الهامبخش مقاومت در برابر
ستم باشد یا به پشتوانه نظمهای اقتدارگرا بدل گردد.
بنابراین، مسئله اصلی نه انتخاب میان عقل
و ایمان، نه ترجیح علم بر امر متعالی و نه جانشین کردن اخلاق به جای دین است.
مسئله اساسی، شناخت سازوکارهایی است که به این مفاهیم معنا، جهت و کارکرد اجتماعی
میبخشند. تنها با چنین رویکردی میتوان از سطح تأملات انتزاعی درباره فضیلتهای
فردی فراتر رفت و به پرسش بنیادیتر اندیشید: چرا جوامع، با وجود برخورداری از
عقل، علم، اخلاق و دین، همچنان قادر به تولید جنگ، سلطه، نابرابری و بیعدالتیاند؟
پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه در درون وجدان فردی جستوجو شود، در تحلیل
ساختارهای تاریخی، نهادهای اجتماعی و مناسبات قدرت نهفته است.
برگرفته شده از نوشته:
علی دهقانی
تنظیم برای وبلاگ و باز نشر از:
محمدرضا کامکار 2026/11/17







هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر