شاهنامه بخش پنجم

 شاهنامه بخش پنجم

پیش از هرچیز توجه خوانندگان را به یک نکته مهم جلب می‌کنم. این نکته مهم در کلیه نوشته «وبلاگ» بکار گرفته شده است. برای آن که از ازدیاد پانویس‌های طولانی و موضوعاتی که باید در مورد آن‌ها توضیح جانبی داد ازجمله:

نام‌ها و مکان‌ها، اصطلاحات متدوال ... و بسیار دیگر، جلوگیری شود؛ نکته مورد نظر:

با رنگ متفاوت از زمینه اصل، و

احتمالاً با حروف کژ، و در پاره‌ای از مواقع،

با خط زیرین مشخص شده است.

خواننده درصورت تمایل به آگاهی بیشتر می‎تواند بر روی واژه، اصطلاح، نام و یا ... "کلیک" کند تا به «ویکی پدیا» رفته و بر آگاهی خود کمی بیافزاید.

مثلاً اگر شما بر روی نام سلطان محمود غزنوی که به صورت "سلطان محمود غزنوی" نوشته شده است، "کلیک" کنید، صفحه مورد دلخواه شما باز خواهد شد.

 

 

 

 

شاهنامه در ادبیات جهان تأثیر گذاشته‌ است

لامارتین

آلفونس دو لامارتین - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

شاعر و نویسندهٔ بزرگ فرانسه در سال ۱۸۳۵ میلادی ضمن اشاره به گروهی از بزرگان قدیم و جدید، قصه رستم را هم پیش کشید.

از میان داستان‌های شاهنامه، رستم و سهراب در اروپا به چند زبان بازگردانی شد و منظومه‌های زیبایی از آن پدید آمد. واسیلی ژوکوفسکی؛

واسیلی ژوکوفسکی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

 شاعر روسی، منظومهٔ زیبایی در داستان رستم و سهراب پدیدآورد.

 

 

شاهکار دیگری که از داستان مزبور در ادبیات اروپایی بر سر زبان‌ها افتاد، منظومهٔ متیو آرنولد

متیو آرنولد - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

شاعر بزرگ انگلیسی است.

 

گوته

یوهان ولفگانگ فون گوته - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

 

شاعر آلمانی که به ادبیات پارسی علاقه داشت، در پایان یکی از مجموعهٔ اشعار خود به نام «دیوان شرقی از مؤلف غربی»

دیوان غربی – شرقی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

نام فردوسی را آورده و او را ستوده‌است. ویکتور هوگو

ویکتور هوگو - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

شاعر بزرگ فرانسه در کتاب «شرقیات» در برخی موارد از فردوسی بهره گرفته و از او یاد کرده‌است. هاینریش هاینه

هاینریش هاینه - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

 

شاعر مشهور آلمانی در یکی از منظومه‌های خودش، داستان زندگی و تنگدستی فردوسی را به نظم کشیده‌است.

فرانسوا کوپه

 

فرانسوا کوپه - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

شاعر اهل فرانسه داستانی دربارهٔ زیارت تیمور لنگ

تیمور - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

از آرامگاه فردوسی ساخته که از آثار زیبای او است. شاعر دیگری به نام موریس‌باره

موریس باره

 

 

هم در یکی از آثارش به نام «ضیافت در کشورهای خاور»، نام فردوسی را آورده‌است...

*******

 

 

 

شاهنامه و فردوسی در آثار منظوم و منثور

به جز شاهنامه، نام فردوسی در آثار منظوم و منثور زیر اشاره شده:

گرشاسپ‌نامه اسدی

اسرارنامه و مصیبت‌نامه عطار نیشابوری

بوستان سعدی

شهریارنامه مختار عثمانی

دیوان سوزنی سمرقندی

دیوان خاقانی

دیوان ظهیر فاریابی

دیوان امامی هروی

دیوان شرف‌الدین علی یزدی

مجالس المومنین قاضی نورالله شوشتری

دیوان ابن‌یمین

مجمع التواریخ و القصص ابن شادی اسدآبادی

چهارمقاله عروضی سمرقندی

لباب‌الالباب محمد عوفی

تذکره‌الشعراء دولت شاه سمرقندی

بهارستان جامی 

 

اضافه کنم که نظامی گنجوی

نظامی گنجوی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

 

 

اگرچه در قصه‌گویی تفاوت‌هایی با روش شاهنامه دارد، اما راه فردوسی را در بزم‌آرایی صحنه‌ها ادامه داده و «اسکندرنامه» را به پیروی از شاهنامه سروده‌است.

·    حکیم ابونصر اسدی طوسی؛ از حماسه‌سرایان مشهور قرن پنجم هجری که فرهنگ اسدی یا «لغت فرس» را نوشته، در «گرشاسپ‌نامه» داستان پهلوان بزرگ سیستان و جد رستم را به رشته نظم کشیده‌است. وی در این کتاب، سروده‌است:

که فردوسی طوسی پاک مغز

بداد است داد سخن‌های نغز

به شهنامه فردوسی نغز گوی

که از پیش گویندگان برد گوی

 

·    سراج‌الدین عثمان مختاری غزنوی بزرگترین سخنور نیمه دوم قرن پنجم در کتاب «شهریارنامه» به فردوسی و شاهنامه اشاره کرده ‌است. سوزنی سمرقندی از شعرای اواخر قرن پنجم هجری بر حکمت شاهنامه تأکید کرده‌است.

·    نظامی گنجوی اگرچه در قصه‌گویی تفاوت‌هایی با روش شاهنامه دارد، اما راه فردوسی را در بزم‌آرایی صحنه‌ها ادامه داده و «اسکندرنامه» را به پیروی از شاهنامه سروده‌است. همچنین ردپای شاهنامه را در «خمسه» او و در منظومه خسرو و شیرین و هفت پیکر می‌توان دید.

نسبت عقربی‌ست با قوسی

بخل محمود و بذل فردوسی

 

·    خاقانی شروانی، نیز تحت تأثیر در قصاید خود مضامین شگفتی در مورد اسطوره‌ها و پهلوانان شاهنامه ابداع کرده‌است.

 مرا با عشق تو در دل هوای جان نمی‌گنجد

مگر یک رخش در میدان دو رستم برنمی‌تابد

 

·    عطار نیشابوری در بخش بیست و دوم اسرارنامه با اشاره به بی‌مهری‌ها به فردوسی، او را ستوده‌ و در «مصیبت‌نامه» جایگاه او را بهشت برین می‌داند: 

باز مکن چشم وز شعر چون شکر

از بهشت عدن فردوسی نگر

 

·    حافظ به ظلم سلطان محمود غزنوی و داستان رستم اشاره می‌کند.

شاه ترکان چو پسندید و به چاهم انداخت

دستگیر ار نشود لطف تهمتن چه کنم

سوختم در چاه صبر از بهر آن شمع چگل

شاه ترکان فارغ است از حال ما کو رستمی

 

·    مسعود سعد سلمان گزیده‌ای از شاهنامه تهیه کرد و نظامی عروضی در میانهٔ سده ششم هجری نخستین شرح حال موجود از فردوسی را در چهار مقاله نوشت. نزدیک سال ۶۰۱ خورشیدی نیز گزیده‌ای از شاهنامه در شام به دست بُنداری اصفهانی به عربی برگردانده شد.

 

 

·    حمدالله مستوفی در اوایل قرن هشتم هجری در دوران ایلخانان تصحیحی از شاهنامه بر اساس نسخه‌های مختلفی که یافته بود ارائه کرد.

·    در دوران تیموریان، در سال ۸۰۴ شمسی در هرات، به دستور شاهزادهٔ تیموری بایسنقر میرزا نسخهٔ مصوری از شاهنامه تهیه شد. بعداً از این نسخه؛ بیشتر خواهم گفت.

 

*******

 

 

اثرگذاری فردوسی و شاهنامه بر زبان و ادب پارسی

آثار زیر همگی تحت تاثیر شاهنامه هستند:

گرشاسپ‌نامهٔ اسدی

بهمن‌نامه و کوش‌نامهٔ ایران‌شاه

شهنشاه‌نامهٔ فتح‌علی صبا

سرایندگان ناشناس فرامرزنامه،

بانوگشسب‌نامه

آذربرزین‌نامه

بیژن‌نامه

لهراسپ‌نامه

سام‌نامه

زرّین‌قبانامه

داستان کک کوهزاد

داستان شبرنگ و داستان جمشید

برزونامهٔ عطایی رازی

شهریارنامهٔ عثمان مختاری

جهانگیرنامهٔ قاسم مادح

ظفرنامهٔ حمدالله مستوفی

آیینهٔ اسکندری امیرخسرو دهلوی

خردنامهٔ اسکندری جامی

قیصرنامهٔ ادیب پیشاوری

رُمان‌هایی چون ورقه و گلشاه عیوقی

همای‌نامه از شاعری ناشناس،

همای و همایون از خواجوی کرمانی

 و...

در انواع ادبی فارسی هم اثرگذاری‌های گونه‌گون شاهنامه را می‌توان دید. گویا سنایی نخستین کسی‌ است که در گونهٔ عرفانی شعر غنایی، از قهرمانان و داستان‌های شاهنامه برای بیان مفاهیم حکمی و عرفانی بهره برده و پس از او این‌گونه بهره از شاهنامه در نظم و نثر گسترده شده‌است. به‌باور برخی پژوهشگران، عطار در داستان ابراهیم ادهم در تذکره‌الاولیاء از درون‌مایهٔ رویارویی پدر و پسر بهره گرفته‌است.

 در قلمرو شعر عاشقانه هم، هرچند پراکنده اما می‌توان نمونه‌هایی را برای این ارتباط بیان کرد. برای مثال در شعر سعدی و قاآنی چنین بیت‌هایی به‌چشم می‌خورد. دیگر سرایندگان شعر غنایی فارسی نیز زیر نفوذ شاهنامه هستند.

قطران تبریزی، ناصرخسرو، ازرقی هروی، مسعود سعد سلمان، انوری، سوزنی سمرقندی، امیر معزی نیشابوری، خاقانی، مولوی، اوحدی مراغه‌ای، ابن یمین، عبید زاکانی، حافظ، جامی و... اثرگذاری شاهنامه در شعر حافظ و در ساقی‌نامه‌اش نشانگر این است که او شاهنامه را خوانده و با آن آشنایی داشته‌است. شاهنامه‌ای‌ترین شعر غنایی، مسمطی نُه بندی سرودهٔ میرزا عبدالله شکوهی است.

 

آثاری روایی چون اسکندرنامه و خسرو و شیرین نظامی گنجوی، برخی از مثنوی‌های عطار، ارداویراف‌نامه، زراتشت‌نامه، بوستان سعدی، خاوران‌نامهٔ ابن حسام خوسفی و... چه از نظر زبان و سبک و چه از نظر موضوع و مضمون وام‌گرفته از شاهنامه هستند. یوسف بن علی مستوفی در خردنامه، بارها بیت‌هایی از شاهنامه را آورده‌است. شهاب‌الدین سهروردی نیز در برخی آثار خویش از شاهنامه بهره برده‌است.

·    ظهیری سمرقندی در اغراض‌السّیاسه فی اعراض‌الرّیاسه، از شاهنامه بهره برده‌است.

·    نجم‌الدین راوندی در راحه‌الصدور و آیه‌السرور شاهنامه را «شاهِ نامه‌ها و سردفتر کتاب‌ها» نامیده‌است.

·    شمس سجاسی در فرائدالسلوک فردوسی را ستوده.

·    سعدالدین وراوینی در مرزبان‌نامه (میان سال‌های ۶۰۷ تا ۶۲۲ هـ. ق) از فردوسی یاد کرده‌است.

·    عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشای دربارهٔ سلطان طغرل می‌گوید که او در پیشِ لشکر بیت‌هایی از شاهنامه را می‌خواند.

·    ابن بی‌بی در کتاب تاریخ ابن بی‌بی، نکوهش ناسپاسی سلطان محمود دربارهٔ فردوسی را بیان می‌کند.رشیدالدین فضل‌الله همدانی در جامع‌التواریخ، از فردوسی یاد کرده‌است.

·    ابن یمین، به فردوسی ارادت داشت و دو قطعه دربارهٔ فردوسی دارد. شاه شجاع در نامه‌ای به برادرش، شاه محمود بیتی از شاهنامه را آورده.

·    حافظ ابرو، در زبده‌التواریخ از فردوسی یاد کرده‌است.

·    شرف‌الدین علی یزدی در ظفرنامهٔ تیموری چند قطعه و منظومه دارد که در آن‌ها از فردوسی یاد شده‌است.

·    ابن ماجد در کتاب الفوائد، افسانه‌ای دربارهٔ فردوسی بیان می‌کند و پس از آن، آن داستان را ردّ می‌کند. او فردوسی را برترین سرایندهٔ ایران می‌داند.

·    سام میرزا در تحفهٔ سامی داستان مولانا عبدالله هاتفی و جامی و پاسخ هاتفی به جامی دربارهٔ سرودن بیت‌هایی در پاسخ بیت‌هایی از شاهنامه را بیان می‌کند.

·    محمد دارابی شیرازی در لطیفهٔ غیبیّه از شاهنامه بهره برده‌است.

·    هم‌چنین نفوذ شاهنامه در مثل‌های فارسی بسیار چشم‌گیر است...

 

*******

 

از دوست گرامی خود با نام وام گرفته شده «همنشین بهار» نوشتاری/ کتابی با عنوان « شاهنامه فردوسی تأملی عظیم است» را دریافت کردم.

نوشته ایشان بدون هیچگونه دستکاری نعل به نعل و جزء به جزء آورده شده است.

تنها نکاتی را که میتوان به آن اشاره داشت آن است که نوشته ایشان برای انتشار در "وبلاگ" تنظیم گردید. لذا؛ صفحه‌بندی با نسخه اصلی متفاوت است.

صفحه‌بندی/ اصلاح/ ویرایش/ پیرایش/ آرایش و پیوند نوشته/ کتاب با «ویکی پدیا دانشنامۀ آزاد»، و

دیگر دگرگونی‌های لازم در جهت چشم‌نوازی مطلب  و کوشش در جلوگیری از خستگی خوانندگان این کتاب در ارتباط مستقیم با تنظیم/ قالب‌بندی آن با محدودیتهای «وبلاگ» چالش برانگیز بود.

پایان بخش پنجم

امیدوارم اشتباهات غیرعمد توسط خوانندگان یادآوری و اصلاحات لازم پیشنهاد گردد.

این کتاب در هفت بخش جداگانه نوشته شده است.

منابع و مأخذ در بخش (هشتم) ذکر شده است.

کامکار 2026/05/20

 ادامه دارد